Khi thiếu ngủ, hồi hải mã vẫn phát xung bình thường nhưng không còn phát lại ký ức, nên thứ bạn vừa học trong ngày dễ bay mất hoặc bị biến dạng.
- Khi ngủ, hồi hải mã phát lại ký ức trong ngày để chuyển sang vùng lưu trữ dài hạn.
- Thiếu ngủ không làm mất các đợt sóng nhọn gợn sóng nhưng khiến chúng "rỗng", ký ức vì vậy dễ mờ hoặc sai lệch.
- Thanh thiếu niên và người trẻ chịu tác động nặng hơn vì não vẫn đang phát triển.
- Ngủ đều giờ, hạn chế màn hình buổi tối và chợp mắt 10 - 30 phút giúp bù đắp phần nào.
Nội dung bài viết
Hồi hải mã làm việc ca đêm
Nhiều người nghĩ giấc ngủ là lúc não nghỉ, nhưng một bài tổng quan năm 2026 trên tạp chí IBRO Neuroscience Reports cho thấy phần việc quan trọng nhất của hồi hải mã (hippocampus) lại diễn ra đúng lúc bạn nằm xuống. Trong lúc ngủ, nhất là ở giai đoạn ngủ không REM, vùng này liên tục xử lý những gì bạn đã trải qua trong ngày, nên một đêm thiếu ngủ để lại hậu quả sâu hơn nhiều so với cảm giác uể oải và đầu óc mù mờ vào sáng hôm sau.
Cơ chế nằm ở những đợt hoạt động ngắn, tần số cao gọi là sóng nhọn gợn sóng (sharp-wave ripples), mỗi đợt chỉ kéo dài khoảng 100 ms. Ở mỗi đợt, hồi hải mã phát lại các trải nghiệm gần đây dưới dạng nén, qua đó củng cố các khớp thần kinh (synapse), tức là điểm giao tiếp giữa các tế bào não dùng để mã hóa ký ức, rồi chuyển thông tin sang những vùng khác để lưu lâu dài. Bạn có thể hình dung đây là hệ thống sao lưu hằng đêm của não: chuyện trong ngày được xem lại, đánh dấu cái nào quan trọng rồi cất vào kho.

Thiếu ngủ làm hỏng khâu phát lại
Khi ngủ không đủ, hệ thống sao lưu đó bắt đầu trục trặc. Một nghiên cứu năm 2024 đăng trên Cell Reports ghi nhận rằng lúc bị thiếu ngủ, sóng nhọn gợn sóng vẫn xuất hiện với tần suất bình thường, nhưng phần phát lại ký ức thì giảm mạnh hoặc biến mất hẳn, tức là các đợt sóng vẫn nổ ra mà bên trong trống rỗng. Bài tổng quan năm 2026 xác nhận kết quả này, đồng thời cho biết thiếu ngủ làm giảm cả tần suất lẫn cường độ của sóng, khiến các tế bào thần kinh mã hóa thông tin về không gian kém ổn định. Quá trình đưa ký ức từ ngắn hạn sang dài hạn cũng bị gián đoạn theo.
Ở cấp độ tế bào, các khớp thần kinh vốn cần được lặp lại nhiều lần theo thời gian mới bền, nên ngủ chập chờn thường xuyên sẽ làm quá trình này yếu đi theo ba hướng. Những con đường truyền tín hiệu phân tử giúp tế bào não liên lạc hiệu quả bị rối loạn. Các gai nhánh (dendritic spines), những cấu trúc nhỏ trên tế bào não nơi khớp thần kinh hình thành, co lại về mặt vật lý khi thiếu ngủ nên liên kết giữa các tế bào yếu đi. Hoạt động của các protein nuôi dưỡng tế bào não cũng giảm, khiến khả năng thích nghi (plasticity) của não kém đi, mà thiếu nền đó thì ký ức bền khó hình thành.
Ảnh hưởng tới việc học hằng ngày
Theo bài tổng quan, thiếu ngủ tác động lên trí nhớ ở mọi giai đoạn. Lúc ghi nhận thông tin mới, hồi hải mã làm việc kém hơn nên những gì bạn học khi thiếu ngủ thường mong manh và được củng cố sơ sài. Sau đó, vì thiếu khâu phát lại và củng cố khớp thần kinh, kiến thức mới không hòa được vào kho lưu trữ dài hạn nên chóng phai hoặc bị méo đi. Giấc ngủ còn giúp não phân biệt các ký ức giống nhau, cho nên khi thiếu ngủ bạn dễ nhầm lẫn, gán sai nguồn gốc, thậm chí "nhớ" những chuyện chưa từng xảy ra.

Vỏ não trước trán (prefrontal cortex) cũng bị ảnh hưởng, kéo theo chức năng điều hành (executive function) giảm sút, biểu hiện là hay mất tập trung, xử lý chậm hơn và kém linh hoạt khi suy nghĩ. Thanh thiếu niên và người trẻ đặc biệt dễ bị tác động vì não vẫn đang phát triển. Ngủ thiếu kéo dài ở độ tuổi này gắn với phản ứng cảm xúc mạnh hơn, nguy cơ rối loạn tâm trạng cao hơn cùng trí nhớ và sự chú ý kém đi.
Cách bảo vệ trí nhớ
Tin tốt là não vẫn có khả năng hồi phục phần nào. Điều đầu tiên các nghiên cứu gợi ý là ngủ đều giờ, vì lịch ngủ ổn định củng cố đồng hồ sinh học nên dễ vào giấc và ngủ sâu hơn; bài tổng quan khuyến nghị 7 - 9 giờ cho người lớn và 8 - 10 giờ cho thiếu niên. Buổi tối nên hạn chế ánh sáng xanh từ màn hình, vì nó ức chế melatonin, hormone báo hiệu cơ thể chuẩn bị ngủ, nên bớt dùng điện thoại hay máy tính trước giờ đi ngủ sẽ giúp giấc ngủ tốt hơn.
Khi không thể ngủ đủ đêm, giấc ngủ ngắn từ 10 đến 30 phút có thể cải thiện trí nhớ làm việc (working memory), tâm trạng và độ tỉnh táo mà không gây choáng váng sau khi thức dậy. Sau một thời gian thiếu ngủ, não cũng ưu tiên ngủ sâu trong những đêm kế tiếp để cơ thể hồi phục nhanh hơn; dù không đảo ngược hoàn toàn tác hại của việc mất ngủ kéo dài, giai đoạn này vẫn giúp duy trì khả năng nhận thức. Nếu mất ngủ đã thành mạn tính, liệu pháp nhận thức hành vi cho chứng mất ngủ (CBT-I) là hướng can thiệp có bằng chứng tốt, nhắm vào các yếu tố tâm lý và hành vi gây rối loạn giấc ngủ mà không có nguy cơ lệ thuộc thuốc.
Điều đáng nhớ nhất ở nghiên cứu này là thiếu ngủ không chỉ làm bạn mệt mà còn khiến những gì vừa học không kịp được lưu lại, nên chuyện thức trắng đêm ôn bài hay làm việc rồi hôm sau mới "nạp" thêm thì phần lớn là công cốc. Ở Việt Nam, thói quen lướt điện thoại tới khuya khá phổ biến, vì vậy cất máy sớm hơn và giữ giờ ngủ đều đặn là thay đổi dễ làm nhất mà lại đúng điểm mấu chốt. Cần nhớ đây là bài tổng quan chứ không phải khuyến cáo y khoa chính thức và giấc ngủ ngắn chỉ là cách chữa cháy chứ không thay được một đêm ngủ đủ. Nếu bạn mất ngủ kéo dài, hoặc người cần chú ý là trẻ vị thành niên, người có bệnh nền hay đang dùng thuốc, hãy trao đổi với bác sĩ trước khi tự điều chỉnh.
Nguồn: mindbodygreen
Kiểm duyệt bởi: Hero Association








